Ozanlık Geleneğinin Dinî Yönü: Mousai ile Hay Eezǐ Üzerine Bir Karşılaştırma

Abstract

Etkili söz söyleyebilme ve buna bağlı olarak ozanlık geleneğinin dünyanın farklı kültürlerinde tanrı vergisi olarak görülmesi, monoteist dinler öncesine dayanan bir ortaklıktır. Bu ortaklık, Mousai ve Hay Eezǐ örnekleri üzerinden daha önce başka bir çalışmada farklı bir yaklaşımla ele alınmıştır. Bu makalede ise önceki çalışmalardan farklı olarak Musaların yetki sahaları ve ozan seçiminin işleyişine dair örnekler ile bu ilahlara edilen dualar, birincil kaynaklardan aktarılarak yorumlanmıştır. Ayrıca bu çalışmanın eksenini, ilahlar tarafından ozanın seçilmesinin ve hem destan anlatma hem destan dinlemenin dinî yönü oluşturmaktadır. Birbirinin çağdaşı olmayan iki farklı kültüre ait söz konusu motiflerin karşılaştırılması için öncelikle sözlü kültür ortamında görülen sözün büyüsel niteliğine odaklanılmış ve bu inanca örnek olarak eski Yunanca ve Türkçe örtmeceler gösterilmiştir. Ardından Sibirya Türklerinden Hakasların aba toy ve eski Yunanların Bufonia törenleri sırasında dile getirilen savunma cümleleri, sözün gücü bağlamında karşılaştırılmıştır. Son olarak ise destanlara ve etnografik dönem kayıtlarına başvurularak anlatıcıların, şairlerin veya ozanların Mousai ve Hay Eezǐ gibi ilahlar tarafından seçilmesi ve kimi zaman da bunlar tarafından cezalandırılması inancının benzer örnekleri verilmiştir. Ayrıca destan anlatmanın her iki kültürde de bir ibadet biçimi olduğu, Hakasların avda Tağ Eezǐ için destan anlatmaları ve eski Yunanların düğünlerde Hymenaios’u çağırdıkları ilahiler söylemeleri gibi örneklerle açıklanmaya çalışılmıştır.